سیاسه‌تی په‌ره‌سه‌ندن له کوردستان

از زاگرس
پرش به: ناوبری، جستجو

سیاسه‌تی په‌ره‌سه‌ندن له کوردستان

مسعود بیننده

له کوردستاندا ئه‌مه سیاسه‌ت بووه که به‌رچاوتر له پرسی په‌ره‌سه‌ندن(development) خۆی نواندوه و زۆر جاریش بوه‌ته هۆی ئه‌وه‌ی دیارده‌ی دزێوی “په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی”(underdevelopment) په‌رده‌پۆش بکرێت. له رۆژه‌ڤی سیاسی ئێراندا باڵێکی سیاسی به‌ راگه‌یه‌ندراو دروشمی‌گشتی “په‌ره‌سه‌ندنی سیاسی” له‌پێش په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری دیاری کردووه و لایه‌نی به‌رانبه‌ری به جه‌ختکردن له‌سه‌ر پرسی ئاسایش(security) و سه‌قامگرتوویی؛ په‌ره‌سه‌ندوویی ئابووری وه‌کوو مه‌به‌ست و پلانی گشتی هه‌ڵبژاردوه. له هه‌ر دوو لایه‌ندا سیاسه‌تی په‌ره‌سه‌ندن وه‌کوو ده‌ور و کاریگه‌ریی راسته‌قینه‌ی سیاسه‌ت له په‌ره‌سه‌ندندا به شێوه‌یه‌ک له شێوه‌کان نادیار و بزر کراوه. هه‌ردوو لایه‌ن روانینێکی داشکێنه‌رانه و رووکه‌شیانه‌یان بۆ سیاسه‌تی په‌ره‌سه‌ندن هه‌یه و سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌کانیان له ئه‌نجامدا کێشه‌ی “په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی کوردستان” ده‌گه‌ڕێننه‌وه سه‌ر پرسێکی ئابووری؛ که به شێوه‌یه‌کی قووتار و رووته‌ڵکراو، له به‌ستێنی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان ده‌ریانهاوێشتووه. هه‌روه‌ها هه‌ردوو تێڕوانینی به‌رئاماژه به شێوه‌یه‌کی دژوازانه و به واتایه‌کی تایبه‌ت تا مۆخی ئێسقان سیاسین؛ واته به پێی چه‌شنێک مودێلی مێژوویی به‌سیاسی‌بوونه‌وه‌ی ئابووری هه‌ڵده‌سووڕن که به‌گشتی له وڵاتانی رۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌ت رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ئه‌زموونێکی دوور و درێژی هه‌یه. ئابووری له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌شێوه‌یه‌کی مێژوویی تووشی سیاسه‌ت‌برده‌یی(depoliticize)‌هاتووه؛ واته له‌جێگای توانست و کارامه‌بوون ئه‌وه ده‌سڕاگه‌یشتن به سه‌رچاوه‌کانی ده‌سه‌ڵاته که ده‌توانێت گه‌یشتن به خێر و بێری ئابووری دابین بکات.

بێرنارد لوویس(۱۳۹۵) له باسی جیاوازی پێوه‌ندی “خاوه‌ندارێتی” و “ده‌سه‌ڵات” له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و وڵاتانی رۆژئاوا ده‌نووسێت: «له ئه‌مریکا که‌سه‌کان له پاره که‌ڵک ده‌گرن تاکوو ده‌سه‌ڵات بکڕن، له‌حاڵێکدا له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له ده‌سه‌ڵات که‌ڵک د‌ه‌گرن تاکوو پاره به‌ده‌س بێنن. له سیسته‌می‌سیاسی و ئابووری به‌ربڵاوی ئه‌مریکا، پاره‌ی به‌رهه‌می‌به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵات شتێکی ئه‌وتۆ نییه؛ بێجگه له راده‌یه‌کی گچکه‌ی گه‌نده‌ڵی. له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به پاره ناتوانی فه‌رمان ده‌ربکه‌ی به‌ڵکوو ته‌نیا ده‌توانی ده‌سه‌ڵاتی پیلان‌گێڕان وه‌گه‌ڕ بخه‌ی».(ل ۹۰)

دیارده‌ی مێژوویی سیاسه‌ت‌برده‌یی ئابووری له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ئه‌وڕۆکه و له‌سه‌رده‌می‌مودێڕندا به ئابووری رانتی ناودێر کراوه؛ ئابوورییه‌ک که سیسته‌می‌ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات له نه‌زم و رێسای خۆیدا رۆ ده‌بات و به له‌خشته‌بردنی به‌رهه‌مهێنان، کارامه‌یی و په‌ره‌سه‌ندوویی؛ کۆمه‌ڵگا و که‌سایه‌تییه‌کی لاواز و ناکارامه به‌رهه‌م دێنێت.

«سیاسه‌تی رانتخوازانه، نه ته‌نیا کارامه‌یی ئابووری نییه و زیانی به‌رخۆرکاران به‌رهه‌م دێنێت، به‌ڵکوو ره‌شبینیی گشتی، دابه‌زینی ره‌‌وایی ده‌وڵه‌ت، پێمل‌نه‌بوون به نابه‌رابه‌ری داهات و له ئه‌نجامدا کرده‌وه دژه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی لێده‌که‌وێته‌وه و به‌ره‌‌به‌ره که ده‌وڵه‌ت له ده‌سه‌ڵاتی خۆی له ئاستێکی به‌رینتردا بۆ ده‌رهاوێشتنی سه‌رچاوه‌کان له به‌شێکی کۆمه‌ڵگا و راگواستنی بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتی سیاسین که‌ڵک ده‌گرێت، نابه‌رابه‌ری داهات به پێی به‌هره‌مه‌ندیی سیاسی و نه جیاوازی له کارامه‌یی به‌رهه‌مهێناندا په‌ره ده‌ستێنێ. بازاڕی ره‌ش گه‌شه ده‌کات و شپرزه‌یی و هه‌ڵکشان و داکشانی نرخه‌کان دێته ئاراوه و گه‌نده‌ڵیی ئیداری له رێگای به‌رتیلدانی به‌رهه‌مهێنه‌رانه‌وه بۆ به‌هره‌بردن له سیاسه‌ته‌کانی ده‌وڵه‌ت، به‌رز ده‌بێته‌وه.»(هانتیگتون و همکاران، ۱۳۷۹)

ده‌وڵه‌تی رانتی(renter states) به خاوه‌ندارێتی سه‌رچاوه و داهاته‌ سروشتییه‌کان(وه‌کوو نه‌وت و کانزاکان) خۆی له ئاست جه‌ماوه‌ر و چینه‌کانی کۆمه‌ڵگا سه‌ربه‌خۆ ده‌بینێته‌وه و گرووپ و چینی لایه‌نگر و پارێزه‌ری خۆی به‌هێز ده‌کات. لێره‌دایه که نه‌ته‌نیا چینی کۆمه‌ڵایه‌تی سه‌ربه‌خۆ له ده‌سه‌ڵات که بتوانێ له به‌رهه‌مهێنان و گه‌شه‌ی ئابووریدا و هه‌روه‌تر له گوشارخستنه‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی وه‌ڵامده‌ربوون و کراوه‌ییدا ده‌ور ببینێت، نایه‌ته ئاراوه به‌ڵکوو ئه‌م چینانه به‌هاوبه‌رژه‌وه‌ندی ده‌سه‌ڵات له‌پێش هه‌ر چه‌شنه چاکسازی و گۆڕانکارییه‌کی به‌رهه‌ست له پانتایی سیاسه‌ت و ئابووریدا رێگر ده‌بن.

له‌سه‌رده‌می‌ده‌سه‌ڵاتدارێتی “ره‌زاخان”دایه بۆ یه‌که‌مین جار راده‌ی داهاتی نه‌وت له ئابووری ئێراندا به‌رز ده‌بێته‌وه و سه‌ره‌تای پرۆسه‌ی به‌ڕانتی‌بوونی ده‌وڵه‌ت ده‌ستپێده‌کات؛ به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌کی کاریگه‌ر و به‌رچاو له ۱۹۵۷ به‌دواوه‌یه که پشکی نه‌وت له ئابووری ئێراندا(له ۴۰ تا ۶۰%) به‌رده‌وام له به‌رفراوانبووندایه و به پێی تێۆ‌رییه‌کان، پێناسه‌ی ده‌وڵه‌تی رانتی له‌و سه‌رووبه‌نده‌دا به‌ڕاشکاوانه ده‌چه‌سپێت. پاش شۆڕشی ۱۹۷۹ی ئێران ده‌وری سه‌ره‌کی نه‌وت له ئابووریدا به‌رده‌وام ده‌بێته‌وه و وه‌کوو به‌رهه‌مێکی ستراتێژیک له‌سه‌ر پێکهاته‌ی ده‌سه‌ڵات و هه‌روه‌ها نابه‌رابه‌ری ناوچه‌یی و هه‌رێمی‌له ئێراندا کاریگه‌ریی ده‌نوێنێت. داهاتی سامانی نه‌وت له ئابووری ئێرانی پاش‌ شۆڕشدا ئابوورییه‌کی نیوه‌ده‌وڵه‌تی به‌رهه‌مهێنا که له لایه‌ن بیرۆکراسییه‌کی قه‌به و به‌ربڵاوه‌وه به‌ڕێوه ده‌چوو و سامانی ئینسانی و هێزی کاری نه به‌ره‌و به‌رهه‌مهێنان و گه‌شه‌کردن به‌ڵکوو به‌ره‌و‌هاوبه‌سته‌یی و پشتیوانخوازی راناوه.

۵۰ له سه‌دی داهاته‌کانی گشتیی بووجه و ۸۰ له سه‌دی کاڵای هه‌نارده‌ی وڵاتی ئێران له سه‌رچاوه‌کانی نه‌وته‌وه دابین کراوه. «به‌گشتی له قۆناغی پاش سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی ئیسلامییه‌وه نه‌وت نه‌یتوانیوه هه‌ژاری بنه‌بڕ بکات یان لانی‌که‌م به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو راده‌ی که‌م بکاته‌وه. ئه‌گه‌ر داهاتی سه‌رانه وه‌کوو یه‌کێ له پێوه‌ره‌کانی به‌راوردکردنی هه‌ژاری له‌پێش‌چاو بگرین، راده‌ی داهاتی نێوه‌نجی هه‌ر تاکێکی ئێرانی به درێژایی ۲۰ ساڵ پاش سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی ئیسلامی‌دابه‌زیوه، راده‌ی نێوه‌نجی گه‌شه‌ی ئابووری وڵاتی ئێران له قۆناغی ۲ ساڵ پاش شۆڕش ۱٫۲ له سه‌د بووه؛ واته سه‌روبه‌ری به‌رهه‌مهێنانی ناوخۆیی له ۱۱۵٫۱ میلیار دۆلاره‌وه له ساڵی ۱۳۵۶دا بۆ ۳۱٫۸ میلیار دۆلار له ساڵی ۱۳۷۸ دابه‌زیوه. راده‌ی جه‌ماوه‌ری وڵات له‌م قۆناغه‌دا له ۳۱٫۸ ملیۆن که‌سه‌وه بۆ ۶۴٫۶ ملیۆن که‌س به‌رز بۆته‌وه و له‌ئاکامدا داهاتی سه‌رانه‌ی هه‌ر ئێرانییه‌ک به شێوه‌ی نێوه‌نجی لانی‌که‌م ۳۰ له سه‌د دابه‌زیوه.(رشیدی، ۱۳۸۱، ص۱۷۳) ئه‌م که‌م‌بوونه‌وه‌ی داهاته کاتێک له‌گه‌ڵ هه‌ڵئاوسانی نرخه‌کاندا یه‌ک بگرن، له راستیدا به واتای زۆربوونی راده‌ی هه‌ژارییه.»(مصلی‌نژاد و شیخ‌زاده، ۱۳۹۲، ص۴۸)

ته‌نانه‌ت هه‌ڵکشان و به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی نه‌وت له بازاڕه جیهانییه‌کاندا زۆر جار نه ته‌نیا نه‌یتوانیوه کێشه‌ ئابوورییه‌کان چاره‌سه‌ر بکات به‌ڵکوو له په‌ره‌سه‌ندنی هه‌ژاری و نابه‌رابه‌ری ئابووریدا ده‌وری گێڕاوه. پێو‌ه‌ری جینی(Gini coefficient) که بۆ پێواندنی دابه‌شکردنی سامان و داهات له‌نێو کۆمه‌ڵگا دیاری کراوه و زۆربوونی ئه‌و پێوه‌ره ئاماژه به که‌لێنی چینایه‌تی و نابه‌رابه‌ری داهات ئه‌دات له قۆناغه‌کانی پێش و پاش شۆڕشی ئێراندا و له زۆربه‌ی کاته‌کاندا و به تایبه‌ت له کاتی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخی نه‌وت‌دا رووی له هه‌ڵکشان کردووه. (هه‌مان، ۱۳۹۲)

18699835-business-development-and-growing-industry-concept-with-trees-shaped-as-a-gear-or-cog-connected-toget-stock-photo

(۲)

دۆخی ناوچه کوردنشینه‌کان له ئێراندا له بواری ئابوورییه‌وه دۆخێکی ئاوارته‌یه و ده‌کرێ به چه‌مکی ئاگامبێنیی(state of exception) ناودێری بکه‌ین؛ ئه‌م دۆخه ئاوارته‌یه پێشینه‌یه‌کی مێژوویی هه‌یه و ده‌توانین بڵێین له سه‌رده‌مێکه‌وه که به وته‌ی عه‌باسی وه‌لی(زرێبار،۱۳۹۳) ده‌سه‌ڵات و قانوون له مۆدێڕنیزمی‌سه‌ره‌ڕۆخوازانه‌ی پاڵه‌وی یه‌که‌مدا پێکه‌وه گرێ ده‌درێن؛ به‌ردی بناغه‌ی داده‌ڕێژرێت. ئه‌م ده‌سه‌ڵاتدارییه نوێیه به پێی بنه‌ما ئابووری-سه‌ربازییه‌کان سیسته‌مێکی چه‌قبه‌ستوو و ناوه‌ند-ته‌وه‌ر(central oriented) له ئێرانی نیوه‌ی یه‌که‌می‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا داده‌مه‌رزێنێت و به زاڵکردنی سیسته‌مێکی فه‌رهه‌نگی‌سیاسی یه‌کده‌ست، ره‌وتی به‌دیتری‌کردن(othering) و په‌راوێزخستنی کوردان و‌هاوکات بزواندنی هوشیاری نه‌ته‌وه‌ییان وه‌کوو به‌رهه‌می‌ئه‌و به‌رانبه‌رکێ و سنووربه‌ندییه وه‌گه‌ڕ ده‌خات. ره‌وتی سیاسی‌بوونه‌وه‌ی کێشه‌ی کورد له ئێراندا که ته‌واوی ره‌هه‌نده‌کانی کۆمه‌ڵگا سیاسی و ئه‌وله‌کارانه ده‌کاته‌وه؛ ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی ئابووری و په‌ره‌سه‌ندنی ناوچه کوردییه‌کان ببێته خاوه‌ن دۆخێکی ئاوارته؛ و خوێندنه‌وه‌ و لێکدانه‌وه‌‌که‌ی په‌یڕه‌وکاری رێسا و رێبازی باو نه‌بێت.

نابه‌رابه‌ری هه‌رێمی(regional inequality) له ئێراندا، ناوچه کوردنشینه‌کانی تووشی چه‌شنێک پاتراندنی کۆمه‌ڵایه‌تی(social exclusion) کردوه که به وته‌ی “وارنکن”؛ کۆبه‌ندێکه له جیاکردنه‌وه(segregation)، ته‌ریک‌که‌وتنه‌وه(marginalization) و نابه‌رابه‌ری. پاتراندنی کۆمه‌ڵایه‌تی «دیارده‌یه‌کی ئاڵۆز و چه‌ندڕه‌هه‌ندییه و خاوه‌نی لایه‌نی ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه. ده‌سڕاگه‌یشتنی په‌ره‌راوێزنشینان له‌م حاڵه‌ته‌دا به سامانه گشتییه‌کان و داهاته‌کان تووشی ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه ده‌بێت و به‌م پێیه له به‌شێک یان هه‌مووی مافی سیاسی و ئینسانی خۆیان بێبه‌ری ده‌کرێن.»(قنبری،۱۳۹۲، ل ۴۱)

پاتراندنی کۆمه‌ڵایه‌تی له ره‌هه‌ندی مێژووییه‌وه پێوه‌ندی به دۆخێکی به‌رده‌وام و سه‌قامدار له نابه‌رابه‌ری و په‌راوێزکه‌وتنه‌وه هه‌یه که پێگه‌ی ته‌ریککه‌وتنه‌وه‌ی گرووپێکی دیاریکراو له چوارچێوه‌ی کۆمه‌ڵگا یان وڵاتێکدا به‌‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه. ئه‌م درمه کۆمه‌ڵایه‌تییه هه‌روه‌ها شێوازێکی پێوه‌ندی‌دارانه(relational) و رێژه‌یی(relative) هه‌یه و به بێ هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌رانبه‌رکێ له ئاست گرووپ و لایه‌نه‌کانی‌تر ده‌رناکه‌وێت؛ واته به‌‌هره‌مه‌ندی و ده‌سه‌ڵاتدارێتی گرۆپ و لایه‌نه‌کانی‌تر له شێوازێکی به‌رفراوانتردایه که دۆخی ژێرده‌سته‌یی و پارسته‌بوونی گرووپێکی تایبه‌ت به‌رهه‌م دێنێت. لێره‌وه پرۆسێسی پاتراندن، به ئاماده‌یی و هه‌بوونی بکه‌ر و به‌ڕێوه‌به‌ر(agent)ه‌وه گرێ ده‌درێت؛ به‌و واتایه‌ی که ئه‌وه ده‌سه‌ڵات و پلانێکی دیاریکراوه که له رێگای په‌سه‌ندکردن و دامه‌زراندنی هه‌ندێ یاسا و رێسای تایبه‌ت ده‌سڕاگه‌یشتنی گرووپێکی کۆمه‌ڵایه‌تی به سه‌رچاوه‌کانی به‌رژه‌وه‌ندی و هه‌له‌کانی پێشکه‌وتن به‌رته‌سک ده‌کاته‌وه(active exclusion). ئه‌م ره‌وته هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ به‌دیتری‌کردن، ناوزڕاندن(stigma)، سازکردنی کڵێشه‌(stereotype) و مارژیناڵیزه‌کردندا پێوه‌ندییه‌کی ئۆرگانیکی هه‌یه و به شێوه‌یه‌کی‌هاوگرتوو له‌گه‌ڵ ئه‌م میکانیزمانه له بێ‌هێزکردن و په‌راوێزخستندا ده‌وری کارا ده‌گێڕێت.(فیروزآبادی و صادقی،۱۳۹۴، ل۳۵و۴۴و۴۷)

به پێی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی پله‌ی په‌ره‌سه‌ندوویی ئینسانی پارێزگاکانی ئێرانیان له ساڵه‌کانی ۱۳۷۵ و ۱۳۸۵ی هه‌تاویدا سه‌نگاندوه(به پێی مۆدێلی Topsis)، پارێزگای کوردستان له ساڵی ۷۵دا له نێوان ۲۶ پارێزگا پله‌ی ۲۴ی به‌ده‌سهێناوه و له ساڵی ۸۵دا له نێوان ۳۰ پارێزگا پله‌ی ۲۸ی وه‌ده‌س خستووه. پارێزگا کوردنشینه‌کانی‌تریش به‌ جیاوازییه‌کی زۆر که‌مه‌وه‌ به خاوه‌نی ئه‌م خاڵانه دیاری کراون:( ئازه‌ربایجانی رۆژئاوا:۲۵ و ۲۸، کرماشان: ۲۲ و ۲۷، و ئیلام: ۱۵ و ۱۷).(قنبری،۱۳۹۲، ل ۱۷۷و۱۷۹)

پێنج به‌رنامه‌ی ئاوه‌دانکردنه‌وه له پێش شۆڕشی ئێران( ساڵه‌کانی ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۶ی هه‌تاوی)دا و هه‌روه‌ها پێنج به‌رنامه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی پاش شۆڕش(۱۳۶۸ تا ۱۳۹۴ هه‌تاوی)؛ به گشتی ۶۵ ساڵ ته‌مه‌نی پلانڕێژیی ئابووری نه‌یتوانیوه کێشه‌ی نابه‌رابه‌ری ناوچه‌یی له ئێران و پاشکه‌وتوویی ناوچه کوردییه‌کان چاره‌سه‌ر بکات. هۆکاری سه‌ره‌کی ئه‌م پاشکه‌وتووییه نه بۆ که‌مایه‌سی جه‌وهه‌ری ناوچه‌که وه‌کوو به‌روبووم و سه‌رچاوه‌ی ئاو و کانزای ژێرزه‌وینی ده‌گه‌ڕێته‌وه و نه بۆ فه‌رهه‌نگ و پێوه‌ندییه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ناوچه‌کانی کوردستان(وه‌کوو فه‌رهه‌نگی هه‌ژاری:culture of poverty)؛ به‌ڵکوو راسته‌وخۆ بۆ ئابووری سیاسی ده‌وڵه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه. «هۆکاره‌کانی ئابووری سیاسی و سیسته‌می‌پلان‌دانان و سیاسه‌ته گشتییه‌کان له ئاست هۆکاره‌کانی‌تردا له پێکهێنان و په‌ره‌سه‌ندنی نابه‌رابه‌ری له شاره‌کان و پارێزگاکانی ئێران ده‌ورێکی زۆرتریان هه‌بووه.»(هه‌مان، ل ۲۲۳)

NORTHERN IRAQ. Kurdistan. 1991. At Sardaw, a former Iraqi military headquarters on the outskirts of Sulaimaniya, trench graves are dug up to reveal the remains of executed Iranian prisoners of war. A total of 18 Iranian soldiers were found executed in violation of the Geneva Conventions. An additional 13 civilians were found buried beside them. Contact email: New York : photography@magnumphotos.com Paris : magnum@magnumphotos.fr London : magnum@magnumphotos.co.uk Tokyo : tokyo@magnumphotos.co.jp Contact phones: New York : +1 212 929 6000 Paris: + 33 1 53 42 50 00 London: + 44 20 7490 1771 Tokyo: + 81 3 3219 0771 Image URL: http://www.magnumphotos.com/Archive/C.aspx?VP3=ViewBox_VPage&IID=2K7O3RBJDVBG&CT=Image&IT=ZoomImage01_VForm

(۳)

بێگومان هه‌رچه‌شنه لێکدانه‌وه‌یه‌ک له بواری دیارده‌ی “په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی” له‌و وڵاتانه‌ی که به له‌حاڵی په‌ره‌سه‌ندن(developing) ناودێر کراون به بێ که‌ڵکوه‌رگرتن له تیۆریاکانی په‌ره‌سه‌ندن و چه‌مک و به‌ڵگاندنه‌کانی ئه‌وان ناته‌واو ده‌مێنێته‌وه. په‌ره‌سه‌ندوویی وڵاتی ئێران له روانگه‌ی هه‌رکام له تیۆرییه‌کانی نوێسازی(هۆکاری ناوه‌کی)،‌هاوبه‌سته‌یی(هۆکاری ده‌ره‌کی)، سیسته‌می‌جیهانی(سیسته‌می‌ناوه‌ند-په‌راوێزی جیهانی) و مارکسیستی(سه‌رمایه‌داری ئیمپریالیستی) سه‌رچاوه و فاکته‌ری جیاوازی بۆ دیاری ده‌کرێت و هۆکاردۆزی و شیکاربێژیی تایبه‌تی بۆ به‌رهه‌م دێت. ته‌واوی ئه‌و ئاماژانه‌ی که پێوه‌ندی نابه‌رابه‌ری ناوه‌ند-په‌راوێز، باکوور-باشوور، جیهانی یه‌که‌م/ جیهانی سێهه‌م له شرۆڤه‌ی په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی وڵاتی ئێراندا ده‌هێننه‌وه، به‌شێوه‌یه‌ک ده‌کرێت له خوێندنه‌وه‌ی په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی کوردستاندا ئاماژه‌ی پێ بدرێت؛ واته ئه‌و پێوه‌ندی و ناهاوسه‌نگیانه له سیسته‌می‌ناوه‌ند-په‌راوێزی ئابووری جیهاندا جێگیر کراوه؛ له سیسته‌می‌چه‌قبه‌ستووی ئابووری سیاسی ئێراندا به‌رهه‌م‌ ده‌هێنرێته‌وه و جیهانی سێهه‌مێکی پله‌چه‌ندی له نێوخۆی وڵاتدا خوڵقاندوه. دۆخی ئاوارته‌ی کوردستان له‌م بواره‌وه تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ئێجگار جیاوازی بۆ به‌دی هێناوه که هیچکام له پلان و ستراتێژه‌کانی مه‌یله‌وناوه‌ندی په‌ره‌سه‌ندن له تاراندا توانای چاره‌سه‌رییان بۆ نییه. له به‌ستێنی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه جیاوازه‌دا پێکهاته و ئابووری کوردستان تووشی چه‌شنێک شێوازی به‌رهه‌مهێنانی تایبه‌ت‌هاتووه که من به “شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی” ناوی لێ ده‌به‌م. یه‌کێ له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی ئه‌وه‌یه که پاش که‌وتنه داوی ئابووری سیاسی ده‌وڵه‌تی رانتی و هه‌روه‌ها ئابووری جیهانی، شێوازی به‌رهه‌مهێنانی مێژوویی و نه‌ریتی خۆی که وه‌رزێڕی و شوانکاره‌یی بووه دۆڕاندووه و هیچ سیسته‌مێکی به‌رهه‌مهێنانی نوێ جێگای نه‌گرتۆته‌وه. کوردستان وه‌کوو په‌راوێزێک‌هاوبه‌سته‌ی راده‌یه‌کی به‌رته‌سکی رانتی نه‌وت کراوه و پشکی ئه‌م داهاته‌ش له هه‌ر قه‌واره‌یه‌کدا بێت ته‌وفیرێکی له ئاست پرسی سه‌ره‌کیدا که په‌ره‌نه‌سه‌ندووییه نابێت. سیسته‌می‌به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی له لایه‌ن ناوه‌نده‌وه به‌سه‌ر په‌راوێزدا سه‌پاوه و له رێگای داهاتی رانته‌وه، بنه‌ماکانی دامه‌زراندنی ئابووری پیشه‌سازانه(industrial) ده‌سڕێته‌وه و چه‌شنێک ئابووری به‌رخۆرکارانه و نابه‌رهه‌مهێنه‌رانه باو ده‌کات که له شێوازه‌کانی ئابووری خزمه‌تگوزارانه(خدماتی) و دابینکردنی هێزی کار(هێزی ده‌ستی و کاری فیکری) بۆ ناوه‌ند و هه‌روه‌ها هه‌نارده‌کردنی هه‌ندێ کاڵای خۆماڵی(بنێشت و مریشک و تووه فه‌ره‌نگی) قه‌تیس ده‌مێنێته‌وه.

یه‌کێ له سه‌ره‌کیترین پێوه‌ره‌کانی ئابووری په‌ره‌سه‌ندوو، ژێرخانی راگواستن و پێوه‌ندی گرتنه؛ که به پێی ده‌یتاکان ناوچه کوردنشینه‌کان له‌م بابه‌ته‌وه له بێ‌به‌شترین ناوچه‌کانی ئێران دێنه هه‌ژمار(بۆ نموونه پارێزگای کوردستان به‌گشتی خاوه‌ن ۱۷۸ کیلوومه‌تر شاڕێگا(highway) و پانه‌ڕێگا(autobahn)یه، به هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ پارێزگای ئه‌سفه‌هان که خاوه‌نی ۲۰۹۴ کیلوومه‌تره:(ساڵنامه‌ی هه‌ژماری وه‌زاره‌تی رێگا و شارسازی،۱۳۹۴)). سیاسه‌تی ئابووری له کوردستاندا له جێگای ئه‌وه‌ی له‌پێشێتی و گرنگی به دامه‌زراندنی ئه‌م ژێڕخانه سه‌ره‌کیانه وه‌کوو رێگا و جاده‌ی ترانزیتی، هێڵی ئاسنی شه‌مه‌نده‌فه‌ڕ و رێگای هه‌وایی بدات، گرنگایه‌تی به درووستکردنی ئاوبه‌نده‌کان و راگواستنی بۆ شوێنه‌کانی دیکه ئه‌دات. هه‌رچه‌نده ئاو وه‌کوو سه‌رچاوه‌یه‌کی ستراتێژیک له داهاتووی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا جێگای ململانێی ژیۆپۆله‌تیکی ده‌وڵه‌تان ده‌بێت و درووستکردنی به‌ندئاو و به‌ڕێوه‌به‌رێتی ئه‌و سه‌رچاوه‌یه پلانێکی پێویست و گرنگه به‌ڵام داهات و ده‌سکه‌وتی ئه‌و سامانه سرووشتییه‌هاوچه‌شنی نه‌وت ده‌چێته ناو بازنه‌ی ئابووری رانتی و ناتوانێ وه‌کوو که‌ره‌سه‌ی کۆگاکردنی سه‌رمایه و پێکهێنانی ئابووری به‌رهه‌مهێنه‌رانه له کوردستاندا ده‌ور ببینێت و وه‌کوو چاره‌سه‌رێکی ئه‌وتۆ بۆ کێشه‌ی قه‌یرانی ئابووری کاریگه‌ری دابنێت.

لاوازبوونی ژێرخانی‌هاتووچوو و راگواستن له کوردستاندا نه ته‌نیا خه‌سارێکی مه‌زنی بۆ گیان و سامانی مرۆیی له رووداوه‌کانی‌هاتووچوودا پێکهێناوه به‌ڵکوو له ته‌ریک‌که‌وتنه‌وه‌ی ئه‌م ناوچانه و تاراندنی وه‌به‌رهێنه‌ران و گه‌شتیاراندا ده‌وری سه‌ره‌کی گێڕاوه. له لایه‌کی‌تر پۆمپاژکردن و ده‌رهاوێشتنی سه‌رچاوه سروشتییه‌کان به‌پێی زه‌رووره‌تی ناوه‌ند و به‌ بێ ره‌چاوکردنی پاشهاته ژینگه‌یی و خه‌ساره ئیکۆلۆژیکییه‌کان، زیانێکی قه‌ره‌بوونه‌کراوه له ژینگه و سامانی سروشتی ناوچه‌که ئه‌دات؛ ئه‌مه له حاڵێکدایه که ئاماژه‌کانی شێوازی په‌ره‌سه‌ندنی سه‌قامگرتوو(sustainable development) که ئه‌وڕۆکه له ئه‌ده‌بی نوێی په‌ره‌سه‌ندندا ده‌نگێکی زاڵی هه‌یه، هه‌رچه‌شنه سیاسه‌تێکی ئابووری نه‌گونجاو یان خه‌سارمه‌ند له‌سه‌ر ژینگه و ژیانی ژینگه‌وه‌ری و کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌کانی داهاتوو ره‌ت ده‌کاته‌وه و به ره‌وتێکی دژه‌په‌ره‌سه‌ندن پێناسه‌ی ده‌کات. یه‌کێ‌تر له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی “شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی” ئابووری سیاسی قاچاخ و سنوورپه‌ڕییه. بێگومان به ته‌نێ دۆخی سنووریی جوگرافیای پارێزگا کوردنشینه‌کان هۆکاری به‌دیهێنانی ئه‌م چه‌شنه ئابوورییه ره‌ش و ناکارامه‌یه نییه به‌ڵکوو ئابووری ئاڵووێرگه‌رانه‌ی ناوه‌ند و لاوازیی سیسته‌می‌به‌رهه‌مهێنانی ناوخۆییه که داخوازییه‌کی راده‌به‌ده‌ر بۆ کاڵای ده‌ره‌کی پێکده‌هێنێت؛ و له راستیدا ئه‌مه پێداویستییه‌کانی بازاڕی ناکارامه‌ی ناوه‌نده که ئه‌م چه‌شنه ئابوورییه به‌سه‌ر کوردستاندا ده‌سه‌پێنێت. سامانی مرۆیی و هێزی کاری کوردستان له جێگای ئه‌وه‌ی به پێی پسپۆڕیی و ئاستی توانستی خۆی له پیشه‌یه‌کی به‌رهه‌مهێندا و له پرۆسه‌ی کارکردندا به‌شدار بێت، به‌شێوه‌یه‌کی ناچالاک ده‌که‌وێته بازنه‌ی کۆڵبه‌ری و راگواستن و فرۆشتنی ئه‌و کاڵا قاچاخانه‌ی که‌هاوکات مه‌ترسی گیانی و ماڵی و یاسایی بۆ به‌رهه‌م دێنێت. ئه‌گه‌رچی ئابووری قاچاخ توانیویه چینێکی سه‌رمایه‌دا و گرووپێکی سه‌رقاڵی کار بهێنێته ئاراوه به‌ڵام ئه‌م سه‌رمایه وه‌همیانه وه‌کوو دارایی رانتی ته‌نیا له پاوانی چینێکی دیاریکراودا قۆرخ کراون و بێجگه بۆ بانکداران و خاوه‌ن سه‌رمایه‌کانی بازاڕه‌کانی ناوه‌ند هیچ خێروبێرێکیان بۆ په‌ره‌سه‌ندنی ناوچه‌که نه‌هێناوه‌ته کایه‌وه. چاره‌نووسی تراژیکی ژیانی کۆڵبه‌ران ئه‌و راستییه‌مان بۆ روون ده‌کاته‌وه که به‌رهه‌می‌ئابووری سیاسی قاچاخ له لایه‌که‌وه گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی که‌لێنی چینایه‌تی و‌هاوبه‌سته‌کردنی سه‌رمایه‌ی ئینسانی به داهاتێکی رانتی و ناکارامه‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه؛ و له لایه‌کی‌تره‌وه په‌ره‌سه‌ندنی گوتاری میلیتاریستی وه‌کوو په‌ره‌پێدانی بازگه‌ی سه‌ربازی و کونتڕۆڵی سنوور و پشکنینی نێو جانتا و گیرفانی خه‌ڵکی لێ ده‌که‌وێته‌وه. زاڵبوونی گوتاری ئابووری قاچاخ و سه‌رمایه‌ی باهاورده(unearned income) له لایه‌که‌وه بواری فه‌رهه‌نگی و ره‌وشتی شارۆمه‌ندانی خه‌سارمه‌ند کردووه و ستاندارده‌کانی ئاکاری مه‌ده‌نی دابه‌زاندووه و له لایه‌کی‌تره‌وه به بره‌ودان به گه‌نده‌ڵی و دیارده‌ی به‌رتیلخۆریی، ته‌ندرووستی و جێباوه‌ڕی کۆمه‌ڵایه‌تی خستۆته ژێر مه‌ترسییه‌کی جیدییه‌وه.

“شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی” کاتێ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تبرده‌یی ئابووریدا یه‌ک ده‌گرنه‌وه؛ پێگه‌ی سیاسه‌ت تا ئاستی ململانێیه‌کی ناڕێسامه‌ند بۆ وه‌چنگ‌خستنی رانت و داهاتی باهاورده داده‌به‌زێنێت. سێبه‌ری قورسی ئه‌م دیارده‌یه به‌سه‌ر به‌ستێنی مه‌ده‌نی و هه‌روه‌ها دیارده‌ی هه‌ڵبژاردن له کوردستاندا مه‌ترسی له خشته‌بردنی بنه‌ماکانی سه‌ره‌کی به‌شداریکردن و جێباوه‌ڕی کۆمه‌ڵایه‌تی لێده‌که‌وێته‌وه. کاتێک ئه‌و باوه‌ڕه له رووبه‌ری رای گشتیدا جێگیر ده‌بێت که دروشم و به‌رنامه‌ی پاڵێوراونی شۆرای شاره‌کان و نوێنه‌رانی پاڕلمان و ململانێی باڵه سیاسییه جیاوازه‌کان تا راده‌یه‌کی زۆر له پێناوه به‌ربه‌ره‌کانێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی و هه‌ڵکڕینی رانتی ده‌وڵه‌تی و رفاندنی ده‌نگی خه‌ڵکیدایه، هیوا و بڕوای ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا به لێهاتوویی سیسته‌می‌سیاسی و هه‌ڵسووڕان و به‌شداری مه‌ده‌نی له ئاستێکی به‌ربڵاودا داده‌به‌زێت.

له “شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی”دا توێژێکی ده‌سته‌بژێری به‌رته‌سک له رێگای ده‌سڕاگه‌یشتن به ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و به تاکتیکی‌هاوته‌ریبکردن و ئادابته‌کردنی خۆیان زۆربه‌ی به‌ستێنه سیاسی و ئابووری و فه‌رهه‌نگییه‌کان قۆرخ ده‌که‌ن و داهات و ده‌سکه‌وتی ئه‌و بوارانه له پاوانی خۆیاندا ده‌هێڵنه‌وه. ئه‌م فیگوره رانتیانه هه‌روه‌ها که له بواری ئابووریدا نابه‌هره‌وه‌ری و گه‌نده‌ڵی به‌رهه‌م دێنن، له بواری سیاسی و فه‌رهه‌نگیشدا ناڕوونی و داخراوی و ناکارامه‌یی ده‌خوڵقێنن و په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌ی فه‌رهه‌نگی و سیاسی کۆمه‌ڵگا تووشی ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه ده‌که‌ن.(وڵاتی ئێران له راده‌ی گه‌نده‌ڵی‌دا له نێوان ۱۶۸ وڵاتدا پله‌ی ۱۳۰ی بۆ به‌راورد کراوه(transparency.org،۲۰۱۵) و هێچ به‌راوردێک له‌م بواره‌وه بۆ پارێزگاکان له‌ئارادا نییه).

گوشاری سیسته‌ماتیکی ئه‌و دۆخه ئاوارته‌یه له‌سه‌ر لاوه‌کان و هه‌ڵکه‌وته زانستی و فه‌رهه‌نگییه‌کان؛ یان تووشی دیارده‌ی سیاسه‌ت‌سڕینه‌وه و بێ‌ئه‌مه‌گیی فه‌رهه‌نگی و کۆمه‌ڵایه‌تییان ده‌کات؛ و یان به‌ره‌و رێگای سه‌خڵه‌تی کۆچ و تاراوه‌گه رایان ده‌نێت و ئاواره‌ی مه‌نفا و هه‌ڵوه‌دای هه‌نده‌رانیان ده‌کات. له ئاوه‌ها حاڵه‌تێکدایه که سه‌رمایه‌ی ئینسانی راهاتوو و لێهاتوو؛ و خاوه‌ن به‌ڵگه‌نامه‌ی زانستی له پله‌ی ماسته‌ر و PhD دا ده‌بێ له په‌راوێزی شار و گونده‌ بچووکه‌کاندا به سه‌رقاڵبوون به کاری ده‌ستی و کرێکاری توانسته‌کانیان به‌فیڕۆ بچێت و له به‌رامبه‌ردا که‌سانی‌تر که شیاوی و لێهاتوویی زانستی و به‌ڕێوه‌بردنیان نییه له که‌مترین پله‌دا کورسییه‌کانی وانه‌وتنه‌وه‌ی زانکۆ و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ئیداره و ناوه‌نده‌کان داگیر بکه‌ن.

kurdistan-kurdistan2

(۴)

کاتێک گه‌شبینییه‌کانی روانگه تیۆرییه‌کانی شه‌سته‌کان سه‌باره‌ت به‌هاوگرتوویی و‌هاوئاهه‌نگی ئامانجه‌کانی په‌ره‌سه‌ندن (بۆ نموونه: گه‌شه‌ی ئابووری، عه‌داڵه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی، سه‌قامگرتوویی سیاسی، دیموکراسی و سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی) نوشووستی هێنا، پاساوهێنانه‌وه بۆ دژوازییه‌کان له‌ بۆچوونه‌کانی حه‌فتاکان به‌دواوه سه‌باره‌ت به پرسی په‌ره‌سه‌ندن ره‌نگی دایه‌وه. پێشگریمانه‌ی روانگه‌ی‌هاوئاهه‌نگی پێی وابوو گه‌شه‌ی ئابووری ته‌واوی ئامانجه‌کانی‌تری په‌ره‌سه‌ندن به دوای خۆیدا ده‌‌هێنێت؛ به‌ڵام ئه‌زموونی وڵاتانی له‌حاڵی په‌ره‌سه‌ندن روویه‌کی‌تری له‌م راستییه ئاشکرا کرد، به‌و چه‌شنه که به‌رزبوونه‌وه‌ی راده‌ی گه‌شه‌‌سه‌ندنی ئابووری،‌هاوکات له‌گه‌ڵ خۆی به‌رفراوانبوونی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌ڕۆخوزانه‌ی ده‌وڵه‌تی و په‌ره‌ئه‌ستاندنی نابه‌رابه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تیی هێنایه ئاراوه.

جۆن دانلی له کتێبی “مامه‌ڵه‌ی ئازادی”دا که به‌پێی توێژینه‌وه له نێوان ۹۸ وڵاتدا به‌رهه‌م‌هاتووه ده‌نووسێت «ئه‌گه‌ر وڵاتێکی که‌متر په‌ره‌سه‌ندوو بیهه‌وێت راده‌ی گه‌شه‌ی ئابووری به‌رفراوانی هه‌بێت، به‌ناچار حکوومه‌تێکی سه‌ره‌ڕۆخوازی پێویسته که هه‌ڵگری ئامانجی په‌ره‌سه‌ندن بێت. حکوومه‌ته دیموکراته‌کان له‌ڕاده‌ به‌ده‌ر نه‌رم و نیانی ئه‌نوێنن که‌وایه ناتوانن سه‌رچاوه‌کان رێکبخه‌ن و رێسای توندووتۆڵی ئابووری دابین بکه‌ن و هه‌روه‌ها وه‌به‌رهێنان به مه‌به‌ستی ده‌سته‌به‌رکردنی ئاستێکی به‌رزی گه‌شه‌سه‌ندن، وه‌گه‌ڕ بخه‌ن.»(له‌‌ زاری‌هانتیگتۆن، ۱۳۷۹). “ژان پییه‌ر لۆگۆف” له کتێبی دیموکراسی پۆست‌توتالیته‌ر(۱۳۸۶)دا سه‌ره‌ڕای ئاماژه‌دان به جیاوازییه‌کانی مۆدێڕنیزاسیۆن و توتالیتاریزم؛‌هاوچه‌شنییه‌ک له نێوانیاندا ده‌دۆزێته‌وه و پێی وایه ئه‌م دوو ئایدۆلۆژیایه له بنه‌مادا له‌گه‌ڵ بیرۆکه‌ی به‌رده‌وامی‌و مانه‌وه‌دا کێشه‌یان هه‌یه و خوازیاری دابڕان و بیناکردنی ئه‌زموونێکی نوێ له جیهاندان؛ واته له ره‌هه‌نده‌هاوبه‌شه دژه‌مرۆییه‌که‌یاندا؛ له پێناوی ئایدیای پێشکه‌وتن و گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تیدا چاره‌نووسی تاکه‌کان و تاکانه‌یی فه‌رهه‌نگه جیاوازه‌کان قوربانی ده‌که‌ن.

ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به پێی چه‌مکی فریوی ئه‌قڵ(ruse of reason)ی هێگێل ئه‌م دۆخه دژوازه بخوێنینه‌وه بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که ده‌سه‌ڵاته‌ داخراوه‌کان زۆربه‌یان وه‌کوو میدیۆمێکی قۆناغی راگواستن ده‌وریان نواندوه و له ئاکامدا وه‌کوو پرۆژه‌یه‌ک بۆ مۆدێڕنیزاسیۆن له وڵاتانێکدا ده‌رکه‌وتوون که به پێی ئامانجی تاکڕه‌هه‌ندانه و تاک‌ڕه‌وشتانه‌ی ئاژانسه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌ر هه‌ڵنه‌سووڕاون یان ملکه‌چی به‌رنامه و پرۆژه‌کانیان نه‌بوون( ئامانجی سیاسی له پێناوی فۆرمێکی ئابووریدا!)

ئه‌و نه‌قڵه مێژووییه که له وڵاتانی به‌گشتی رۆژهه‌ڵاتی‌دا باوه و پێی وایه که هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی داخراو و داپڵۆسێنه‌ر له نه‌بوونی ده‌سه‌ڵات و بێ‌یاسایی چاکتره،‌هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونانه‌ی زانسته سیاسییه‌کاندا کارکرد ده‌نوێنێ که له‌پێشێتی و سه‌ره‌کیبوون به نه‌زم و ئاسایش ده‌به‌خشن(له‌پێشێتی ده‌سه‌ڵاتی حکوومه‌تی و‌هاوگرتوویی نه‌ته‌وه‌یی[رۆستۆ]؛ په‌ره‌سه‌ندنی دامه‌زراوه حکوومییه‌کان له پێش به‌شداری گشتی[هانتینگتۆن]؛ جێگیربوونی سه‌رچه‌شنی رکابه‌ری له‌پێش په‌ره‌پێدانی رووبه‌ری به‌شداری[داڵ]) و پاساوێکی ئایدۆلۆژیک بۆ له‌پێشێتی ده‌وڵه‌ت له ئاست کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و هه‌روه‌ها سه‌قامگیری و ئاسایش له ئاست گۆڕانکاری دیموکراتیک؛ و‌هاوگرتوویی و یه‌کانگیری له ئاست پلۆرالیزم و چه‌ندێتی‌خوازی ده‌هێنێته‌وه. دژبه‌رانی چاکسازی له ئێراندا هه‌میشه مودێلی ریفۆرمی‌سیاسی “گلاسنۆست”ی یه‌کێتی سۆڤییه‌تی پێشوو وه‌کوو نموونه ده‌هێننه‌وه که چلۆن یه‌کگرتوویی و سه‌قامگیری وڵاتی تووشی تێکچڕژان کرد؛ هه‌ر بۆیه به‌رده‌وام ئه‌و مه‌ترسییه له چوارچێوه‌ی له‌پێشێتی پاراستنی ئاسایش و هێمنی وڵاتدا له هه‌مبه‌ر بره‌وپێدان به هه‌ر چه‌شنه کرانه‌وه و ریفۆرمێک به‌ره‌وڕووی کۆمه‌ڵگای ئێرانی ده‌که‌نه‌وه. ئه‌وه‌یه که پاش ده‌یه‌یه‌ک له ئه‌زموونی چاکسازی ده‌وڵه‌تی خاته‌می‌و هه‌روه‌ها رووداوه‌کانی هه‌ڵبژاردنی ۸۸ و دواتر ده‌وڵه‌تی ئه‌حمه‌دی نێژاد؛ ستراتێژی “راوێژ و هیوا”ی ده‌وڵه‌تی رۆحانی وه‌کوو به‌ره‌ئه‌نجامێک له “مۆدێلی چینی”ی په‌ره‌سه‌ندن جێگری “مودێلی گلاسنۆستی”ی سۆڤییه‌تی کراوه؛ واته سه‌نتزێک له پلانه‌کانی ده‌وڵه‌تی‌هاشمی‌ره‌فسه‌نجانی که جه‌ختی له‌سه‌ر په‌ره‌پێدانی که‌رتی تایبه‌ت و چاکسازی ئابووری ده‌کرده‌وه له‌گه‌ڵ به‌شێکی سنووردار و کۆنتڕۆڵکراوی پرۆژه‌ی چاکسازی خاته‌می‌ له چورچێوه‌ی چه‌شنێک کرانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی‌دا. دکتۆر سه‌ریعولقه‌له‌م که وه‌کوو راوێژکاری سه‌ره‌کی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ناوی ده‌رکردووه، راسته‌وخۆ ئاماژه به له‌پێشێتی چاکسازی پێکهاته‌ی ئابووری له ئاست پێکهاته‌ی سیاسی ئه‌دات و پێی وایه که دیموکراسی ئاکامی‌لیبرالیزمی‌ئابوورییه.

«گه‌ڵاڵه‌ی له‌پێشێتی په‌ره‌سه‌ندنی سیاسی له ئاست په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری شکستی هێنابوو به‌ڵام رۆحانی ئه‌وه‌نده لێهاتوو بوو که له‌ داوی ئه‌م له‌پێشێتی و له‌پاشێتییه نه‌که‌وێت. راستییه‌که‌ی ئه‌وه بوو که ده‌وڵه‌تی چاکسازی له دڵی ده‌وڵه‌تی “سازه‌ندگی”یه‌وه سه‌ری هه‌ڵهێنا بوو و ئێستاش پێویستییه‌ک له ئارادا نه‌بوو که بره‌و به‌م جیاوازییه بدرێت. رۆحانی درێژه‌ی لۆژیکیانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کانی‌هاشمی‌و خاته‌می‌بوو که ره‌نگه ده‌بوو له هه‌مان ساڵی ۱۳۸۴ی هه‌تاویدا بۆ رکابه‌رییه‌کانی سه‌رۆک‌کۆماری ده‌هاته پێشه‌وه. به‌ڵام به‌ربه‌ره‌کانێی باڵه‌کانی راستی مۆدێڕن و چه‌پی مودێڕن ئه‌م پێکه‌وه‌سازانه‌یان وه‌دوا خست.»(قووچانی، ،۱۳۹۵، ص ۵۰)

به‌ڕێوه‌بردنی گه‌ڵاڵه‌ی چاکسازیی ئابووری له‌ژێر ناوی “گونجانی پێکهاته‌یی”(structural adjustment)دا که خۆی به‌شێکه له پرۆژه‌ی جیهانی نیۆلیبرالیزم و له سیاسه‌ته‌کانی “کۆده‌نگیی واشه‌نگتۆن” (Washington consensus)وه ئاخێز ده‌گرێت، له سیاسه‌تی ئابووری ده‌وڵه‌ته جیاوازه‌کانی پاش شۆڕشی ۵۷دا بوونی هه‌بووه. به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م چه‌شنه گه‌ڵاڵه‌یه له وڵاته په‌ره‌نه‌سه‌ندووه‌کاندا‌هاوکاته له‌گه‌ڵ چه‌شنێ شۆکی کۆمه‌ڵایه‌تی و وه‌رچه‌رخان به‌ره‌و دیکتاتۆرییه‌تی بازاڕ که که‌لێنی چینایه‌تی و نابه‌رابه‌ری ناوچه‌یی به‌رده‌وام قووڵتر ده‌کاته‌وه.‌هاوکات له‌گه‌ڵ به‌ڕێوه‌چوونی پرۆژه‌کانی بانکی جیهانی و خه‌زێنه‌ی نێوده‌وڵه‌تی دراو له ئابووری ئێراندا، که ئه‌وڕۆکه لایه‌نگری راست و چه‌پی زۆر و زه‌وه‌ندی بۆ خۆی ده‌سته‌به‌ر کردووه؛ ره‌وتێکی پۆست نیۆلیبرالیستی له ژێرناوی دامه‌زراوه‌خوازی نوێدا(new institutionalism)؛ که به تێزه‌کانی “داگلاس نۆرس”ه‌وه ده‌ناسرێت،‌هاتۆته ئاراوه که تا راده‌یه‌ک خوێندنه‌وه پێشووه‌کان سه‌باره‌ت به پرسی په‌ره‌سه‌ندن ده‌خاته به‌ر ته‌نگژه‌وه. سه‌رچه‌شنی نۆرس بۆ وڵاتانی په‌ره‌نه‌سه‌ندوو هه‌رچه‌نده له‌ژێر ناوی رێگای په‌ره‌سه‌ندنی بێ توندووتیژی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌کرێت به‌ڵام به جه‌ختکردن له‌سه‌ر کۆنتڕۆڵی ده‌وڵه‌تی له سه‌ره‌وه و پاراستنی نه‌زم و ئاسایش له‌پێش هه‌موو شتێکدا خۆی تووی توندووتیژی و ئاژاوه؛ به‌تایبه‌ت له وڵاتانی فره‌ئه‌تنیک و چه‌ندفه‌رهه‌نگ‌دا، ده‌نێته‌وه. کۆبه‌ندی تێزه‌کانی نۆرس ئه‌وه‌یه که نه چاکسازی سیاسی و نه چاکسازی ئابووری‌هاوچه‌شنی رێگای په‌ره‌سه‌ندنی وڵاتانی پێشکه‌وتوو ناتوانن چاره‌سه‌ری پرسی وڵاتانی په‌ره‌نه‌سه‌ندوو بکه‌ن به‌ڵکوو له زۆر حاڵه‌تدا لێکدابڕان و ئاژاوه پێکده‌هێنن که دیکتاتۆرییه‌ت و نابه‌رابه‌ری کۆمه‌‌ڵایه‌تی لێده‌که‌وێته‌وه؛ که‌وایه ته‌نیا رێگا ئه‌وه‌یه که ده‌سه‌ڵاتداران له‌سه‌ره‌وه به بێ ره‌چاوکردنی خواستی خه‌ڵک و بزاڤه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، سازان و دانووستاندن پێکبێنن و رانت له نێو خۆیاندا دابه‌ش بکه‌ن؛ ئاوه‌هایه که له ئاکامدا به سازان و رێکخستن و گۆڕینی رانتی نابه‌رهه‌مهێنه‌ر بۆ رانتی به‌رهه‌مهێنه‌ر رێگای په‌ره‌سه‌ندن هه‌موار ده‌بێت.

«ئه‌م پرسی په‌ره‌سه‌ندنه له‌سه‌ر جووڵه‌ی وڵاتانی [له‌حاڵی‌په‌ره‌سه‌ندن]؛ له لاواز(fragile)ه‌وه به‌ره‌و خاوه‌ن بنه‌ما(basic)، له خاوه‌ن بنه‌ما‌وه بۆ پێگه‌یشتوو(mature)، و له پێگه‌یشتووه‌وه به‌ره‌و وه‌رگرتنی پێشمه‌رجه‌کانی جێگرتوویی و په‌ره‌سه‌ندوویی ته‌رکیز ده‌کات. هه‌وڵدان بۆ ده‌ربازبوون له‌م قۆناغانه، بێجگه له جه‌ختکردن له‌سه‌ر[رێبازی] راگواستن له وڵاتانی خاوه‌ن “‌ده‌سڕاگه‌یشتنی به‌رته‌سک به دامه‌زراوه‌کان”(LAO) به‌ره‌و وڵاتانی خاوه‌ن “‌ده‌سڕاگه‌یشتنی ئاوه‌ڵا به دامه‌زراوه‌کان”(OAO)، زۆرتر وێچوونی شکستهێنانی هه‌یه تاکوو سه‌رکه‌وتن. وه‌رگرتنی هه‌نێ بوار و بابه‌ت له وڵاتانی (OAO) و چاندن و کارپێکردنیان له وڵاتانی (LAO)؛ به‌ شێوه‌یه‌کی سووک و سانا،- وه‌کوو ده‌سڕاگه‌یشتنی ئاوه‌ڵا به بازاڕه‌کان، سیسته‌می‌نوێی حقووقی، و دیموکراسی- ئه‌گه‌ری جێگرتن و سه‌رکه‌وتنی نابێت…؛ ئه‌م دامه‌زراوانه له به‌ستێنی ده‌سڕاگه‌یشتنی به‌رته‌سک له ئاست ئه‌و شته‌ی له به‌ستێنی ده‌سڕاگه‌یشتنێکی کراوه‌دا پێی هه‌ڵده‌سووڕێن به‌‌شێوه‌یه‌کی زۆر جیاواز ده‌رده‌که‌ون.»(۲۰۱۱, North& colleague)

سه‌رچه‌شنی نۆرس که مۆدێلێکی نامێژوومه‌ندانه و به بێ تێگه‌یشتنێکی کۆمه‌ڵناسانه‌یه، ئه‌و راستییه نابینێت که ده‌وڵه‌ته رانتییه‌کان چلۆن پاش به‌خه‌ساردان و تێکدانی سه‌رچاوه به‌نرخه‌کانی ئابووری و ئینسانی وڵات، یه‌ک له‌پاش یه‌ک دێن و ده‌چن و به بێ خوێندنه‌وه و تێگه‌یشتنێکی درووست ده‌رفه‌ته مێژووییه‌کان به فیڕۆ ئه‌ده‌ن. مێژوو سه‌لماندوویه‌تی که ئه‌گه‌ر میکانیزمی‌خواستی جه‌ماوه‌ری و ململانێی مه‌ده‌نی له ئارادا نه‌بێت هیچ ده‌سه‌ڵاتێک نه پێمل به دابه‌شکردنی ده‌سه‌ڵات ده‌بێت و نه رانتی نابه‌رهه‌مهێنه‌رانه ده‌گۆڕێته سه‌ر رانتی به‌رهه‌مهێنه‌رانه. هه‌روه‌ها که عه‌جه‌م ئۆغڵو و ئی.رابینسۆن(۱۳۹۳) له کتێبی “بۆچی نه‌ته‌وه‌کان شکت ده‌هێنن؟”دا ئاماژه‌ی پێ ده‌ده‌ن «ئه‌وه‌ی له ئه‌نجامدا دیاری ده‌کات چ یاسایه‌ک بڕیاری کۆمه‌ڵگای به‌ده‌سته‌وه بێت، سیاسه‌ته؛ واته ئه‌وه‌ی که چ که‌سێک ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته‌وه‌یه و ئه‌م ده‌سه‌ڵاته چلۆن ده‌‌‌کار ده‌هێنرێت.»(ل۷۴) ئه‌وان پێیان وایه ئه‌گه‌رچی دامه‌زراوه‌ ئابوورییه‌کان گرنگایه‌تی خۆیان هه‌یه به‌ڵام ئه‌مه سیاسه‌تڤانان و دامه‌زراوه سیاسییه‌کانن که ئاڕاسته‌ و چۆنییه‌تی هه‌ڵسووڕانی دامه‌زراوه‌ ئابوورییه‌کان دیاری ده‌که‌ن.(هه‌مان، ل۷۳) که‌وایه زۆربه‌ی تیۆریاکانی په‌ره‌سه‌ندن که له‌سه‌ر گریمانه‌‌کانی ئابووری، جوگرافیا، فه‌رهه‌نگ و… وه‌کوو دیارده‌یه‌کی جیا و تاککه‌وته پێداگری ده‌که‌ن ناتوانن لێکدانه‌وه‌یه‌کی گونجاو بۆ دیارده‌ی په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی بهێننه‌ ئاراوه. هه‌ربۆیه سیاسه‌تی په‌ره‌سه‌ندن به واتای به‌سیاسیبوونه‌وه‌ی ئابووری له چوارچێوه‌ی سیاسه‌تی خه‌ڵکیدایه که ده‌توانێ سیاسه‌تبرده‌یی ئابووری، ده‌سه‌ڵاتی رانتی، بناژۆخوازی بازاڕ و وه‌همی‌ئاسایش له چوارچێوه‌ی “شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی”دا بسڕێته‌وه و رۆچنه‌یه‌ک به‌ره‌و داهاتوویه‌کی جیاواز بکاته‌وه.

hi-smokestacks-852-ap-8364769

(۵)

ته‌واوی تیۆرییه‌کانی په‌ره‌سه‌ندن هه‌ر له قۆناغبه‌ندییه‌کانی گه‌شه‌ی رۆستۆ هه‌تا دامه‌زراوه‌گه‌ریی داگلاس نۆرس، په‌ره‌سه‌ندن به واقیعێک ده‌بینن که بژارده‌یه‌کی بێ‌ئه‌ملاولایه که غه‌یری ئه‌وه قه‌ده‌ری پاشکه‌وتوویی و چاره‌ڕه‌شیی لێ ده‌که‌وێته‌وه. ئه‌وڕۆکه تیۆرییه‌کانی پاش‌په‌ره‌سه‌ندن باسی په‌ره‌سه‌ندن وه‌کوو گوتارێکی به‌رسازدراو ده‌که‌ن که وه‌کوو ئایدۆلۆژیای وڵاتانی ده‌سه‌ڵاتدار و له رێگای ئاپاراتووسه‌کانی ئاکادیمیا و رێکخراوه نێوده‌وڵه‌تییه‌کانه‌وه بۆ چاوبه‌سته‌کردن و ده‌سته‌مۆکردنی “وڵاتانی به کڵێشه‌ی «ناپه‌ره‌سه‌ندوو» ناوزه‌دکراو”، پێکهێنراوه که له راستیدا درێژه‌ی هه‌مان ره‌وتی مێژوویی کۆلۆنیالیزم له شێوازێکی نوێدایه.

«مێژووی په‌ره‌سه‌ندن تاڕاده‌یه‌ک نوێیه و ته‌نیا ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ پاش شه‌ڕی دووهه‌می‌جیهانی؛ واته کاتێک که ده‌زگای به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه و ده‌ستێوه‌ردان(بانکی جیهانی، سازمانی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان، ئاژانسه‌کانی په‌ره‌سه‌ندنی دوولایه‌نه، ئیداره‌ی پلاندانان له جیهانی سێهه‌م‌دا و…) رێک خرا؛ کاتێک که ئابوورییه‌کی سیاسی ته‌واو نوێ له حه‌قیقه‌ت(new political economy of truth) جیاواز له قۆناغی کۆلۆنیالیزم یان پێش شه‌ڕ[شه‌ڕی دووهه‌می‌جیهانی]،‌هاته کایه‌وه.»(ئێسکۆبار، ۱۳۹۵، ل ۳۳۷)

ره‌نگه به هه‌ندێ ئاسانگیرییه‌وه بتوانین بڵێین زۆربه‌ی پرۆژه سیاسییه‌کان چ له بلۆکی چه‌پ و چ له بلۆکی راستدا و چ له‌ژێر ناوی توتالیتاریزم و چ به سه‌ربه‌ندی دیموکراسییه‌وه له ئاکامدا (ئه‌گه‌ر نه له رابردوودا به‌ڵکوو له‌م سه‌رده‌مه‌دا) تا ئاستی پرۆژه‌ی بازاڕی ئازادی جیهانی دابه‌زیون؛ بازاڕێک که ئه‌وڕۆ سیسته‌می‌زمانی و ده‌لاله‌تی خۆی هه‌یه و به دیاریکردنی هه‌ژماره‌کان شوناسی په‌ره‌سه‌ندوو و په‌ره‌نه‌سه‌ندوو؛ فه‌قیر و به‌هره‌مه‌ند پێکده‌هێنێت. «ڤه‌دۆزینی هه‌ژاریی به‌ربڵاو و هه‌موانه‌کی؛ به گشتی له پانتایی جیهانیدا و به‌تایبه‌تی له جیهانی سێهه‌مدا پاشهاتی سه‌رده‌می‌پاش شه‌ڕی دووهه‌می‌جیهانی بوو. دواتر، ریزبه‌ندیی به‌دیهاتووی کاپیتالیزم و مۆدێڕنیته به پاڵپشتی سیاسه‌تی هه‌ژاری که ته‌نیا مه‌به‌ستی به‌رهه‌مهێنانی به‌رخۆرکاران نه‌بوو به‌ڵکوو به گۆڕینی کۆمه‌ڵگا له رێگای به‌ڕێوه‌بردن و هێنانه‌ئارای بابه‌تی هه‌ژاری وه‌کوو ئۆبژه‌ی زانست [ئه‌و مه‌به‌سته‌ی ده‌سته‌به‌ر کرد]. له ساڵی ۱۹۴۸، بانکی جیهانی ئه‌و وڵاتانه‌ی که داهاتی سه‌رانه‌یان (per capita income) له ساڵێکدا له ژێره‌وه‌ی ۱۰۰ دۆلار بوو وه‌کوو وڵاتانی هه‌ژار پێناسه کرد. که‌وایه، ئه‌گه‌ر کێشه‌که له داهاتێکی ناته‌واودا به‌دی ده‌‌کرا، چاره‌سه‌ره‌که‌شی له گه‌شه‌ی ئابووری(economic growth)دا ده‌بینرایه‌وه. له‌م رێگایه‌وه، هه‌ژاری بوو به چه‌مکێکی رێکخراو و بابه‌تێکی به‌رده‌ستی شێوازی نوێی کێشه‌مه‌ندکردن(problematization).»(Naz, 2006)

ئه‌ده‌بی په‌ره‌سه‌ندن له نێو رێزمانێکدا به‌ره‌‌م‌هاتووه که ئاسۆی تێگه‌یشتن و تێڕوانینی سه‌رده‌م دیاری ده‌کات و «پانتاییه‌کی تێگه‌یشتن(perceptual domain)ی پێناسه کردووه که فه‌زای په‌ره‌سه‌ندن بووه.»(هه‌مان، ل۳۳۸)

“شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی” له‌ژێر هه‌ژمۆنی ئایدۆلۆژیای په‌ره‌سه‌ندندا پێکهاتووه: دۆخێک که به سڕینه‌وه‌ی به‌ستێنی مێژوویی و تێکدانی ده‌ستووپێوه‌ندییه‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردستان، ده‌یهه‌وێت کوردستانێک له قاوغی “په‌ره‌نه‌سه‌ندوو” یان “له حاڵی په‌ره‌سه‌ندن”دا، دڵخوازی بڕیارده‌رانی پسپۆڕ و ده‌سه‌ڵاتدارانی خاوه‌ن سه‌رچاوه‌ی رانت به‌رهه‌م بهێنێته‌وه. گه‌ڕانه‌وه بۆ دینامیزمی‌مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی خودی ئه‌م هه‌رێمه به پێکهێنانی به‌شدارییه‌کی له خواره‌وه(grass root) و هه‌روه‌ها پاراستنی ئێکۆلۆژی و ژینگه‌ی فه‌رهه‌نگی به‌دی دێت که له ئاکامدا بزاڤێکی هه‌مه لایه‌نه(co-mov) بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کان به شێوه‌‌یه‌کی به‌شدارانه و خۆڕسک ئاماده ده‌کات. نه راوڕووتی کۆمپانیا مه‌زنه‌کان و نه رانتی گه‌نده‌ڵکارانی ده‌سه‌ڵاتدار؛ له‌ژێر ناوی رانتی به‌رهه‌مهێنه‌ر، گه‌شه‌ی ئابووری یان سه‌قامگرتوویی و ئاسایش، ناتوانن “شێوازی به‌رهه‌مهێنانی کوردستانی” که هۆکاری سه‌ره‌کی ته‌ریک‌که‌وتنه‌وه و لاوازکردنی ئابووری کۆمه‌ڵگای کوردستانه تێکبشکێنن. هه‌ر بۆیه ئێستاکه خوێندنه‌وه و بژاربینییه‌کی نوێ له ده‌سته‌واژه و چه‌مکه‌کانی په‌ره‌سه‌ندن پێویسته تاوه‌کوو سیاسه‌تی په‌ره‌سه‌ندن له رکێڤی سیاسه‌ت‌برده‌یی رزگار بکات و به شێوه‌یه‌کی واقیعی، مێژوومه‌ند و سیاسی بکاته‌وه. تاکوو کۆمه‌ڵگا خۆی له خواره‌وه پێناسه نه‌کات و رێگاکانی خۆبه‌رهه‌مهێنان(self-production) و خۆڕسکاندن(self-poetic) نه‌دۆزێته‌وه، ژینگه جیهانی ئێمه له وه‌همی‌“په‌ره‌سه‌ندن”دا بۆ هه‌میشه “له حاڵی په‌ره‌سه‌ندن”دا ده‌مێنێته‌وه.

سه‌رچاوه‌ی فارسی:

اسکوبار، آرتورو (۱۳۹۵) تصور عصری پساتوسعه؟، ترجمه‌ محمد عباسی و علی سلیمیان، در تصور عصر پساتوسعه(مقالاتی دربارۀ توسعه)، گزینش و ویرایش محمد ملاعباسی، تهران: نشر ترجمان.

پیر لوگوف، ژان(۱۳۸۶) دموکراسی پساتوتالیتر، ترجمه كاظم ایزدی، تهران: نشر چشمه.

عجم اوغلو، دارون و ای.رابینسون، جیمز(۱۳۹۳) چرا ملت‌ها شکست میخورند؟(ریشه‌های قدرت، ثروت و فقر)، ترجمه‌ محسن میردامادی و محمدحسین نعیمی‌پور، تهران: انتشارات روزنه.

فیروزآبادی، سید احمد و صادقی، علیرضا(۱۳۹۴) طرد اجتماعی(رویکردی جامعه‌شناختی به محرومیت)، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.

قنبری، ابولفضل(۱۳۹۲) تحلیلی بر نابرابری‌های ناحیه‌ای در ایران، تهران: پژوهشکده‌ی مطالعات راهبردی.

قوچانی، محمد(۱۳۹۵) احیای دهه‌ی ۷۰(راست مدرن در دولت حسن روحانی پروژه‌ی ناتمان توسعه را در دهه‌ی ۹۰ پی‌گیری می‌کند)، ماه‌نامه‌‌ی مهرنامه، ش ۴۶، سال هفتم، ویژه‌ی نوروز۹۵، صص۵۰-۴۲.

لوئیس، برنارد(۱۳۹۵) اسلام و دموکراسی لیبرال در “در نقد و دفاع از دموکراسی لیبرال”، ترجمه جعفر محسنی دره‌بیدی، تهران: نقش و نگار.

مصلی‌نژاد، عباس و شیخ‌زاده، حسین(۱۳۹۲) نقش نفت در توسعه‌ی ایران، در فصلنامه‌ سیاست، مجله‌ دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۴۳، ش ۴، صص ۶۰-۴۳.

هانتینگتون، ساموئل و دیگران(۱۳۷۹) درک توسعه سیاسی، ترجمه‌ی پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران: نشر پژوهشکده مطالعات راهبردی.

ولی، عباس(۱۳۹۳) کوردها و دولت در ایران، ترجمه رزگار رشید پور، فصلنامه‌ زریبار، سال هجدهم، شماره‌ ۸۵&86، صص ۱۲۶-۱۱۲٫

سه‌رچاوه‌ی ئینگلیزی:

NAZ, F. (2006). ARTURO ESCOBAR AND THE DEVELOPMENT DISCOURSE: AN OVERVIEW, Asian Affairs, Vol. 28, No. 3, 64-84, http://courses.arch.vt.edu/courses/wdunaway/gia5524/Naz06.pdf

North, D., Wallis, J., Webb, S., & Weingast, B., (2011) In the Shadow of Violence. http://papers.sioe.org/paper/705.html

ماڵپه‌ڕه‌کان:

(سایت وزارت راه و شهرسازی، سازمان راهداری و حمل و نقل جاده‌ای) http://www.rmto.ir/Pages/homepage.aspx

https://www.transparency.org/country/#IRN

  • مانگنامه‌ی کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تی بیروهزر/ ساڵی یه‌که‌م، ۱۳۹۵/ ژماره‌ی ۳&2